Εδώ ακούτε ποντιακή μουσική


Joomla Slide Menu by DART Creations
Facebook Share
Share on facebook

Η κατοικία στο Τσορμίκ.

 

Τύπος παραθύρου σε διώροφη κατοικία του Κ. ΤσορμίκΗ οικία στο χωριό Τσορμίκ ακολουθεί τον τύπο σπιτιού  του μεσογειακού Πόντου που επικρατούσε μέχρι και στις αρχές του 20ου αιώνα στην ευρύτερη περιοχή της Αργυρούπολης. Τέτοια σπίτια συναντούνται στην Κρώμνη , την Ιμέρα , το Σταυρίν και τη Σάντα (με αρκετές διαφορές λόγω του σχετικά υγρού κλίματος) μέχρι και το 1900 ενώ όλοι οι Ελληνικοί οικισμοί του Καρς ακολουθούν αυτό τον τύπο σπιτιού.
Το ότι στην περιοχή αυτή κυριαρχούσε στα παλαιότερα χρόνια απόλυτα ο τύπος αυτού του  σπιτιού , ο οποίος είναι γνωστός και ως δωματοσκέπαστος (σηλαδή με δώμα αντί για στέγη με κεραμίδια) φανερώνεται και από το παραδοσιακό δίστιχο

Απές σην Κρωμ θα χτίζνε οσπίτ και με τα κεραμίδια
έλεγαν και κ' επίστευα , με το ομματόπα μ' είδα !

Θα λέγαμε ότι η κατοικία αυτή χαρακτηρίζεται ως η αγροτοκτηνοτροφική  κατοικία του μεσογειακού Πόντου και του Καρς όπως αυτή έχει επαρκώς μελετηθεί στα πονήματα της Ελένης Γ.Γαβρά (Αγροτικός χώρος και κατοικία στον Πόντο , εκδοτικός οίκος Αφών Κυριακίδη) αλλά και του Δρ. Παύλου Κανονίδη (Αρχιτεκτονική και Πολιτισμός του Πόντου , έκδ. Ένωσης Ποντίων Αργυρούπολης Αττικής)

Πρόκειται για μικρά , δωματοσκέπαστα , εξ’ ολοκλήρου πετρόκτιστα με πωρόλιθο κτίσματα , πλατυμέτωπα και μακρυνάρια , μονώροφα ως επι το πλείστον και σπανιότερα διώροφα , τοποθετημένα με την πλατειά συνήθως πλευρά τους παράλληλη προς τις ισοϋψείς καμπύλες του εδάφους  και διατηρώντας την πίσω πλευρά τους συχνά λαξευμένη μέσα στο έδαφος , που τις πιο πολλές φορές είναι βραχώδες (βλ. Κάτω Τσορμίκ).
Ο τύπος αυτός σπιτιού ξεκίνησε από τη μονόχωρη εκδοχή του , όπου οι κάτοικοι συγκατοικούσαν τρόπον τινά με τα ζώα τους σε ένα χώρο (κυρίως για λόγους ζεστασιάς στις ακραίες καιρικές συνθήκες ) και εξελίχθηκε σε κατοικία με αρκετούς χρηστικούς χώρους , η οποία αποτελεί εξέλιξη της παραπάνω μονόχωρης εκδοχής.

Επειδή φυσικά δεν έχουμε αρχιτεκτονικές γνώσεις , στο άρθρο αυτό θα περιοριστούμε σε μια πρόχειρη καταγραφή της ονοματολογίας των χώρων του σπιτιού του Τσορμίκ και σε μία όσο το δυνατόν λεπτομερή χρηστική περιγραφή τους  , συγκριτικά πάντοτε με τις άλλες περιοχές του μεσογειακού Πόντου και του Καρς.

 

Ας μην ξεχνούμε πάντοτε ότι οι κάτοικοι του Τσορμίκ είναι Σανταίοι , οι οποίοι εξαιτίας της μετανάστευσής τους από τη Σαντά στα 1883 (κάποιοι από αυτούς ακόμη παλαιότερα  στα 1845) άλλοτε κουβαλούν παλαιότερα οικιστικά μοτίβα που στη Σαντά είχαν χαθεί στις αρχές του 20ου αιώνα και άλλοτε τα αναμιγνύουν με στοιχεία άλλων περιοχών , όπως της Κρώμνης και της Ιμέρας αλλά και των Σανταίκων χωριών του Μπαϊπούρτ. Έτσι στο Τσορμίκ συναντούμαι ονομασίες χώρων του σπιτιού που δεν τις βρίσκομαι στους Σανταίους της μητροπολιτικής Σάντας , αλλά τις συναντούμαι πχ. στους Κρωμναίους και τους Ιμεραίους. Ενώ άλλοτε χαρακτηριστικές Σανταίικες ονομασίες χρηστικών χώρων δεν τις συναντούμαι στο σπίτι του Τσορμίκ.

Για παράδειγμα μέχρι τώρα (χωρίς να είμαι απόλυτος) δεν έχω διαπιστώσει να χρησιμοποιέιται στο Τσορμίκ η ονομασία γέρεβιν που στο σπίτι της Σαντάς των αρχών του αιώνα ήταν το καθιστικό . Η λέξη στα τουρκικά σημαίνει ισόγειο σπίτι , γερ-εβί . Επίσης το γέρεβιν ως ονομασία συναντάται στους Σανταίους των χωριών του Βατούμ αλλά όχι και τους Σανταίους της περιοχής του Τέτρι Τσκάρο.

 

Ας αρχίσουμε με την περιγραφή του σπιτιού του Τσορμίκ.

 

Το σπίτι του Τσορμίκ (απάν και αφκά) είναι πετρόχτιστο με πωρόλιθο της περιοχής (σπογγίτα) , ο οποίος εξορύσσονταν από κοντινά νταμάρια πέτρας , λατομεία, τα οποία ονόμαζαν τασχανάδας . Η είσοδος ήταν φτιαγμένη με πέτρινα παραστάρια ενώ το κατωθύρ ήταν και αυτό πέτρινο . Ειδικότερα το υπέρθυρο (πανωθύρ) σχηματίζονταν με λίθινο ανακουφιστικό τόξο , το οποίο στερεώνονταν με πέτρα-κλειδί . Τέτοιο ανακουφιστικό τόξο υπάρχει επίσης συνήθως και στο πάνω μέρος των παραθύρων , τα οποία και αυτά φέρουν λίθινη πλαισίωση. parathira

Στην κατοικία του Τσορμίκ θα πρέπει να επισημανθεί η παντελής απουσία ημιϋπαίιθριων χώρων , καθώς και η ανυπαρξία της αυλής ως οργανωμένου υπαίθριου χώρου περιβάλλοντος την κατοικία  Ο στάβλος ως βοηθητικός χώρος , συνήθως ήταν ενσωματωμένος στην κατοικία , αλλά και όταν χτίζονταν ξεχωριστά από αυτήν δεν απείχε παρά μόνο ελάχιστα . Αυτό γίνονταν κυρίως για ασφάλεια των ζώων αλλά και για επικοικωνία με αυτά κατά το χειμώνα οπότε το ύψος του χιονιού ήτνα μεγάλο και σκέπαζε συνήθως ακόμη και τα σπίτια .

Τομή σπιτιού. Φαίνεται το δώμα με την χωμάτινη επίστρωση.Χαρακτηριστικό των σπιτών αυτών  είναι δε , η απουσία στέγης με κεραμίδια , καθώς όλα τα σπίτια είναι δωματοσκέπαστα , ήτοι φέρουν δώμα . Το δώμα είναι επίπεδη χωμάτινη στέγη , η οποία στηρίζεται πάνω σε ξύλινους στύλους,  τα στουλάρια . Τη βασική φέρουσα το δώμαν κατασκευή , την αποτελούν οριζόντια ξύλινα δοκάρια , τα δόκια. Αυτά στηρίζονται πάνω στους εξωτερικούς αλλά και στους εσωτερικούς τοίχους και στα κεντρικά υποστυλώματα , τα στουλάρια , από τα οποία το κεντρικό λέγεται βασιλοστούλαρο ή μεσοστούλαρον . Πάνω στα δόκια εδράζονταν τα μαρτάκια , ξύλινα δοκάρια μικρότερης διατομής και στη συνέχεια πάνω στα μαρτάκια τοποθετούσαν σχίζες δέντρων , γιαρματσιάδας ή τσόφια , σπανίως δε πλακία .Ξύλινη οροφή . Διακρίνονται τα δόκια και τα μαρτάκια με επικάλυψη από γιαρματσιάδας . Στο βάθος το δρανίν (φεγγίτης)

Στη μέση του επίπεδου δώματος και πάνω από το χώρο της κύριας κατοικίας κατασκευάζονταν εκφορικά φωτιστικός φεγγίτης , το δρανίν , άλλοτε με ξύλινα δοκάρια και άλλοτε με λίθινες πλάκες (βλ. φωτό) . Ο φεγγίτης εσωτερικά κλείνει με ξύλινο κάλυμμα , το κουκούλ .Τέλος πάνω στην κατασκευή αυτή έριχναν στρώμα αργιλώδους χώματος περίπου 0,30- 0,50μ (τσαλίμ), φυσικά με κάποια σχετική κλίση για την στράγγιση των νερών της βροχής. Το στρώμα του χώματος το πατούσαν συχνά με ειδικό λίθινο κύλινδρο , το κυλιντάρ (αλλού κυλίντρ). Γύρω γύρω στην περίμετρο του δώματος ύψωναν σε ύψος 0,20 μ ένα πρόχωμα που το έλεγαν σιαμιάρι. Πάνω στα προχώματα αυτά τοποθετούσαν επίπεδες λίθινες πλάκες , οι οποίες εξείχαν κάποια εκατοστά από τους κάθετους τοίχους (περβόλια) για να τους προφυλάσσουν από την υγρασία Στο σημείο από όπου έφευγαν τα νερά τοποθετούσαν ένα αυλακωτό ξύλο που το έλεγαν στρέχναν (αλλού κρενίν) και που έφερνε τα νερά της βροχής έξω από το δώμα .

Λόγω του ότι το κλίμα στο Τσορμίκ ήταν ξηρό  , αρκούσε κατά την περίοδο του χειμώνα να εκχιονίζουν , αποσιονώνε, το δώμαν, προκειμένου να αποφεύγουν τη διείσδυση υγρασίας μέσα στην κατοικία. Πάντως μετά από κάθε βροχή ή καθάρισμα του χιονιού ήταν απαραίτητο να κυλινδρίζουν το δώμα με το κυλιντάρ , προσδίδοντάς του κατά τον τρόπο αυτό μεγαλύτερη στεγανότητα. Το δώμαν κατά τη θερινή περίοδο χρησίμευε για την αποξήρανση οπωρικών , τσίρια , αλλά πολλές φορές και ως χώρος παιχνιδιού για τα παιδιά και κοινωνικών εκδηλώσεων , όπως λχ. χοροί . Επίσης τις περισσότερες φορές χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση ξερών χόρτων (θεμώνια)  που κατόπιν τα έριχναν εύκολα στο ασιορών από το δρανίν του σταύλου .

Όσον αφορά το  δάπεδο των κατοικιών αυτών τις περισσότερες φορές ήταν  το ίδιο το φυσικό έδαφος συμπιεσμένο και συνήθως τα παλαιότερα χρόνια δεν έφερε καμία επίστρωση. Κατά τα τελευταία χρόνια συνήθιζαν να επιστρώνουν το δάπεδο είτε με λάσπη (εμαλέζωναν το μεσοχάμ) είτε με πλακία . Αντίθετα στις διώροφες κατοικίες το δάπεδο ήταν ξύλινο .

 

 

Ειδικότερα,  οι χώροι πρόχειρο σχεδιάγραμμα


 

1. Το αϊάτ.  Από την είσοδο έμπαινες στο αϊάτ , στο χαγιάτι δηλαδή . Ήταν ο μπροστινός χώρος ενός μεγάλου ευρύχωορυ δωματίου , που ήταν το καθιστικό. Το αϊάτ αποτελεί εξέλιξη χώρου που αρχικά έβαζαν τα ζώα και αργότερα , όταν δημιουργήθηκε ξεχωριστός χώρος για το σταύλο χρησιμοποιήθηκε ως  κυρίως χώρος όπου γίνονταν κάποιες καθημερινές εργασίες . Με την πάροδο των χρόνων στην ουσία έγινει τρόπον τινά το -καθιστικό, όπου εδώ επικεντρώνονται οι περισσότερες δραστηριότητες της οικογένειας . Είναι ο χώρος που βρίσκεται κάτω από το δρανίν (φεγγίτη) για να φωτίζεται.  Μέσα σε αυτό το χώρο υπήρχε συνήθως το τσαχ (τζάκι ) ή αργότερα ο πέσκος με το  πεχωρίκ (καπνοδόχος). Το χώρο αυτό  πολλοί από τους υπόλοιπους Σανταίους τον ονομάζουν γέρεβιν ενώ στην Κρώμνη ονομάζεται απλά οσπίτ. Η ονομασία γέρεβιν συναντάται και στους Σανταίους της περιοχής Βατούμ ενώ δεν συναντάται στους Σανταίους του Καρς και της Τιφλίδας . Στα σπίτια του Τσορμίκ , και μέσα στο αϊάτ  συναντούμαι συχνά πέτρινα καλαίσθητα τζάκια. Αντίθετα για τους Τσορμικλίδες είναι άγνωστο τόσο το κλιβάν όσο και η σάγκα , είδος σόμπας που απαντάται  στην περιοχή της Αργυρούπολης αλλά και Καρς, χωρίς όμως να αποκλείεται να χρησιμοποιούνταν τα παλιότερα χρόνια. Γύρω πάντως από την εστία είτε αυτή ήταν πέσκος είτε τζάκι υπήρχε το τρανόν η πεκιά , ένα είδος υπερυψωμένου ξύλινου μεγάλου καναπέ , όπου ξάπλωναν τα μέλη της οικογένειας γύρω από τη φωτιά . Την ημέρα η νοικοκυρά έσκωνεν τα κρεββάτια και τότε απαγορεύονταν και να καθήσεις ακόμη εκεί Κατά τον Στυλ. Μαυρογένη ΄΄συνήθως το δωμάτιον της οικογένειας ήτο πολύ μεγάλο με χωμάτινο διάδρομον , ευρύ εις το μέσον , εκατέρωθεν αυτού ήταν υπερυψωμένα τα ξύλινα δάπεδα τύπου καναπέδων , ύψους ως έγγιστα 50-60 εκατοστών , εφών αστρώνοντο τη νύκτα τα κλινοσκεπάσματα όλης της οικογένειας, αποτελουμένης συνήθως από πολλά μέλη΄΄ tzaki

3. Το καλόν η νοτά ή καλιτόρ . Είναι το υπνοδωμάτιο , όπου προορίζονταν για το ζεύγος των γονέων. Εκεί ήταν το καραββάτ ή καριόλα Εκεί συνήθως υπήρχε το εικονοστάσι. Θερμαίνονταν με πέσκο 

 

4. Τα κάμαρια. Ήταν τα δωμάτια για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Συνήθως ήταν ένα και γύρω γύρω είχε πεκιάδας , όπου κοιμούνταν όλοι μαζί.

 

5. Η κούχνη ή κούχνια . Η ονομασία είναι ρώσικη και δηλώνει την κουζίνα . Αρχικά δεν υπήρχε τέτοιος ξεχωριστός χώρος , αλλά η κουζίνα ήταν ενσωματωμένη μέσα στο μαράν (αποθήκη) Η κουζίνα ήταν αρκετά μικρή, αλλά εκί εκτός από την εμπροστία (πυροστιά)  , υπήρχαν γύρω γύρω τα ταρέζια , το χουλιαρόν, τα πουλούλια για τα στύπα κλπ. Συνήθως τα μεγάλα σκεύη , όπως διάφορα  χαλκά (καζάνια) τοποθετούνταν στο μαράν

 

 

6. Το μαράν . Το χώρο αυτό άλλοι Σανταίοι , τον ονομάζουν κελάρ και δηλώνει την αποθήκη . Πάντως το κελάρ κυρίως είναι αποθήκη τροφίμων ενώ το μαράν είναι χώρος με πολλές χρήσεις , κυρίως αποθηκευτικές  . Μέσα εκεί συνήθως υπήρχε το αμπάρ , όπου αποθήκευαν διάφορα γεννήματα ενώ ενίοτε από πάνω υπήρχε ένας μικρός ξύλινος πάγκος όπου τοποθετούσαν μικρά σακκιά , αλεύρι , καλαμπόκι , φασόλια , κορκότα κλπ. Τον πάγκο αυτό στη Σαντά τον έλεγαν σακκονάρ , ενώ στο Τσορμίκ το έλεγαν απλά αποσκευαριχτέρ. Εκεί τακτοποιούσαν επίση τα μεγάλα μαγειρικά σκεύη , όπως χαλκά κλπ.  Επίσης στο μαράν όπως προαναφέραμε υπήρχε ο χώρος της κουζίνας , όπου δεν υπήρχε κούχνη. Το αμπάρ θα έπρεπε να βρίσκεται πάντοτε στον πιο ασφαλή και προστατευμένο χώρο του σπιτιού

 

6. το φουρνίν . Το φουρνίν, το οποίο ήταν πέτρινο,  συνήθως βρισκόταν σε χώρο που ενσωματόνονταν στο συγκρότημα της κατοικίας . Δίπλα σε αυτό συνήθως  υπήρχε ένα ανυψωμένο πατάρι για να αποθηκεύουν ξερόκλαδα για το φούρνο (τσαλία) .

 

7. Τα υπόστεγα γύρω από την οικία , τα οποία χρησιμοποιούνταν για την προσωρινή αποθήκευση και προστασία του χόρτου , αλλά και για την φύλαξη εργαλείων , τα έλεγαν στούβας . πέτρινος φούρνος ενσωματωμένος στην κατοικία








Πηγές



  1. επιτόπια έρευνα, συνεντεύξεις κατοίκων Παλατιτσίων Ημαθίας
  2. Στάθης Αθανασιάδης,  Ιστορία και Λαογραφία της Σαντάς, Θεσσαλονίκη 1967-1970
  3. Γεωργίου Φιρτινίδου , Η Κρώμνη , έκδοση Αδελφότητας Κρωμναίων Καλαμαριάς , Θεσσαλονίκη 1994
  4. Ελένη Γ. Γαβρά , Αγροτικός Χώρος και Κατοικία στον Πόντο, εκδ. οίκος Αδελφών Κυριακίδη – Θεσσαλονίκη 1997.
  5. Δρ. Παύλος Κανονίδης, Αρχιτεκτονική και Πολιτισμός του Πόντου , εκδ. Ένωση Ποντίων Αργυρούπολης Αττικής , Αθήνα 2007.
  6. Ευστάθιος Ιωαν. Ταξίδης , Από την Τσιμερά του Πόντου στην Ελλάδα , εκδοτικός οίκος Αδελφών Κυριακίδη 2007
  7. Γεωργίου Γρ. Γρηγοριάδου, Οι Πόντιοι του Καυκάσου , Θεσσαλονίκη 1957
  8. Στυλ. Β. Μαυρογένους ΄΄Το Κυβερνείον Καρς του Αντικαυκάσου΄΄ Θεσσαλονίκη 1963