Εδώ ακούτε ποντιακή μουσική


Joomla Slide Menu by DART Creations
Facebook Share
Share on facebook

Η χλωρίδα της Σαντάς και το φυτολογικό λεξικό της.

 

Santa¨Όπως συμβαίνει παντού έτσι και η  χλωρίδα της Σαντάς είναι άμεσα συνδεδεμένη με το κλίμα της και τη μορφολογία του εδάφους της . Οι απότομες πλαγιές της , το μεγάλο υψόμετρο και η σχετικά κοντινή της απόσταση από τη θάλασσα διαμορφώνουν εκεί ένα ιδιαίτερο μικροκλίμα. Το κλίμα αυτό  επηρεάζεται άμεσα από τους θαλασσινούς βόρειους ανέμους , που εισχωρούν μέσα στην κοιλάδα της Σαντάς , και ανεβαίνουν αντίθετα με τη ροή του Γιάμπολη ποταμού μέχρι  τις κορφές του Αεζεράτ και του Καρακαπάν , στη νότια απόληξη της Σανταίικης κοιλάδας. Εκεί σταματούν απότομα μπροστά στους υψηλούς ορεινούς όγκους που ορθώνονται ως θεόρατο τοίχος στο τέλος της κοιλάδας αυτής, σχηματίζοντας το οροπέδιο του Τάσκιοπρι. Τα υγρά και σχετικά θερμά θαλασσινά ρεύματα  ψυχραίνονται απότομα εξαιτίας του μεγάλου υψομέτρου και μετατρέπονται είτε σε βροχές είτε σε ομίχλη η οποία εγκλωβίζεται μέσα στην στενόμακρη λαγκαδιά. Έτσι εξηγείται το πολύ υγρό κλίμα της Σαντάς , οι συχνότατες βροχές αλλά κυρίως η περιβόητη δείσα της , η ομίχλη δηλαδή που τη σκεπάζει για τις περισσότερες ημέρες του χρόνου. Είναι αλήθεια ότι θα πρέπει να αισθάνεται πολύ τυχερός όποιος βρεθεί μια εντελώς καθαρή και ανέφελη μέρα στη Σαντά , ακόμη και κατά τον μήνα Αύγουστο.

Η ομίχλη αυτή , είναι ένα κλιματικό φαινόμενο που κυριολεκτικά χαρακτήρισε τη Σαντά περίπου ως σημείο κατατεθέν της. Ο μεγάλος Φίλωνας Κτενίδης την αποκαλεί δεισοποτιμέντσα, ενώ οι σημερινοί Τούρκοι την ονομάζουν Dumanli, δηλαδή ομιχλώδη.

Ση Σαντάς τα ψηλά ρασιά πάντα γονέβ η δείσα,

Τεμέτερον και η Σαντά πάντα αφκά σα λίβια , λέει ο λαός !

 

Για το ίδιο θέμα ο  μεγάλος μας λαογράφος , Στάθης Αθανασιάδης (Γεροστάθης) λέει τα εξής ,

η Σαντά είχε συνοικισθή ανάμεσα σε δυό υψηλές οροσιερές . Η υψηλότερη κορυφή της Ανατολικής οροσειράς ήταν το Ζιαρέτ τεπέ κατά τους Τούρκους , και Αεζεράτς κατά τους Σανταίους . Το ύψος του ήταν απάνω κάτω του Ολύμπου , αφού το ύψος της ενορίας Πινατάντων ήταν 1650 μέτρα. Της Δυτικής οροσειράς υψηλότερη κουρφή ήταν το Καρά-καπάν , χαμηλότερο από τον Αεζεράτ.  Οι δυό οροσειρές προς το μέρος του Νότου ανώνονταν και σχημάτιζαν το οροπέδιο του Τασκιοπρού . Προς το μέρος του Βορρά πλησίαζαν περισσότερο στο σημείο Αμονοκούρ και έτσι έπαιρναν το σχήμα στενόμακρης βάρκας την οποίαν οι Τούρκοι ονομάζουν ¨σαντάλ¨............Είπαμε ότι οι δυό οροσειρές ήσαν κλειστές προς το μέρος του Νότου , γι΄αυτό η ομίχλη πάρα πολλές μέρες του χρόνου ΄΄εθογάλιζεν΄΄ κατά την κοινή έκφραση δηλ. εσκέπαζε τα χωριά επί πολύ. Εκτός από την ομίχλη είχε και συχνές βροχές που έκαμναν το κλίμα της Σαντάς απελπιστικά υγρό......Προς το βορρά δεν υπήρχε βουνό , που να προφυλάττει τη Σαντά από τον άνεμο , έτσι το κλίμα δεν ήταν μόνο υγρό , αλλά και ψυχρό και με μια λέξη τραχύ......Εξαιτίας των βροχών και της υγρασίας τα δάση ήσαν πυκνά και απέραντα . Ανάμεσα στα χωριά και επάνω από αυτά (ύψος 1850) ήσαν έλατα , από την ποικιλία ΄΄ερυθρά ελάτη΄΄ με μικρά βελονοειδή φύλλα και μικρούς κώνους - καρπούς . Στη  θέση Φουρνόπον θυμούμαι ότι ήσαν αρκετά δέντρα λευκής ελάτης (τεβόρ) με σταυρωτά κλαδιά , με μεγάλες βελόνες και μεγάλους κώνους . Χαμηλότερα προς τα Φτελένια ήσαν δάση από κλήθρες και οξυές , που και που δε σφεντάμια πλατανόφυλλα . Και διάφοροι θάμνοι : ροδόδεντρον το ποντικόν (κομάρ) , αζαλέα η ποντική (τσιφίν) , φουντουκιές , ίλικες (καζμάτς) και άλλα . Απάνω από την κώμη Αλιάντων υπήρχαν και μερικές πελώριες ισμίλας (σμίλαξ) , ασφαλώς θα υπήρχαν και αλλού άλλα δέντρα......Στα δάση πάλιν αφθονούσαν οι φουντουκιές , οι περισσότερες με καρπό λεγνοτσέπλικον και με άφθονη παραγωγή κάθε χρόνο , τα διφόρια (μύρτιλλος) , τα φραγκοστάστφυλλα , τα ταφλάνια (άγρια ροδάφινα) στη θέση Άσπρα  Καπάνια , Κοκκινόμπωρα και Μαυρόμπωρα. Απάνω δε στα βουνά ήσαν σαχταρίτσας , καρπός που έμοιαζε τα διφόρια , αλλά πιο γλυκός , ο δε θάμνος του είχε ύψος μόνο 10-20 πόντους . Τ' αλευρίτσας ήσαν θάμνοι με καρπούς κόκκινους αλευρώδεις.........

Φυσικό λοιπόν είναι μέσα σε ένα τέτοιο υγρό και βροχερό κλίμα , να αναπτυχθεί μια χλωρίδα πλούσια , πολυποίκιλη και άφθονη.Santa 2

Ευτυχώς για μας τα περισσότερα των φυτών της Σαντάς , μαζί και οι ποντιακές ονομασίες τους ,  έχουν καταγραφεί από τους μεγάλους λαογράφους της  , που εν πολλοίς και στο άρθρο αυτό χρησιμοποιούμαι ως πηγές. Δε θα είχε λοιπόν καμιά αξία η παρούσα αναφορά αν δεν υπήρχαν και κάποιες ονομασίες φυτών , οι οποίες νομίζουμε ότι δεν έχουν καταγραφεί (προφανώς ανθρωπίνως διέλαθαν κάποιες από αυτές), αλλά μας έχουν γίνει γνωστές από αξιόπιστες προφορικές πηγές.

Δασικά φυτά, καφούλια - δεντρά- άγρια μεϊβιάδας

- αγράχαντον, αγριόβατος (τσαλίν)

- αγροκοκκύμελον, άγρια δαμασκηνιά

- αγράπ, αγριοαχλαδιά

- αγρόσυκον , άγρια συκιά

- αγρόμηλον ή αγρόμπηλον
, η άγρια μηλιά και ο καρπός της 

- αγράμπελον , άγρια κληματαριά 

- αγροκέρασον , η άγρια κερασιά 

- αγροστάφυλλον , το άγριο σταφύλι

- αλάτ , το έλατο

- αλευρίτα , είδος αγριοτζιτζιφιάς με αλευρώδη καρπό , συν. λουτούδ

- ανάρ , η ροδιά

- ανίτς, άγριο δέντρο του οποίου τα φύλλα τα μάζευαν και έκαμναν πλυμίν 

- αντράχνα , η κουμαριά 

- αρτούτς , ο κέδρος

- βαϊον , δέντρο από την οικογένεια της λεύκης με λουλούδια μαλλιαρά , τα οποία άνθιζαν κατά τη Μ Σαρακοστή και οι παπάδες μοίραζαν στο λαό κατά την Κυριακή των Βαϊων .

- γαβάχ ή καβάκ , η λέυκη που φυτρώνει κοντά στο νερό

γαράμισον ή γαράιμις. Το δέντρο αυτό οι άλλοι πόντιοι το ονομάζουν ροδάφνον

- γούζουλτσιχ ή κραν , η κρανιά

- διφόρ ή λιφόρ ,  ( ο μύρτιλλος)  θάμνος με καρπούς μικρούς μαύρους , που τρώγονται. Με τον καρπό του παρασκεύαζαν γιατρικό για το χάλαμαν τη κοιλίας , ενώ με τα φύλλα του έφτιαχναν τσάι, που θεωρείται πολύ καλό για τον διαβήτη. ο καρπός του επίσης είναι αγαπημένη τροφή για τις αρκούδες.

-
ισμίλα,  

- ιτέα , ιτιά

- κάραγατς , συν φτελίδ , η φτελιά

- κάστανον. Η καστανιά

- κλερθίν, η σκλήθρα . Η παροιμία ο γαμπρόν εν κλερθένεν παραστάρ = είναι άχρηστος σαν το ξύλλο της σκλήθρας. Κορμοί από κλερθία χρησιμοποιούνταν ως πόντιλα για τα πατώματα των σταύλων, για το λόγο ότι η σκλήθρα αντέχει στην υγρασία και δεν σαπίζει εύκολα.

- κοκκινόμπωρον , βατόμουρο κόκκινο . Φυτρώνει σε μέρη πετρώδη

- κομάρ. Το ροδόδεντρο το ποντικόν . Με τα φύλλα τη κομαρί επύριφταν . Εβαζαν δηλαδή πάνω στα φύλλα του ζυμάρι και τα έριχναν με την πυρίφτια στο φούρνο , για να μη γριβών και κάεται  το ζουμάρ (να μην κολλήσει και καεί το ζυμάρι ).  Το ξύλλο του ήταν σκληρό και δεν σάπιζε εύκολα για το λόγο αυτό το χρησιμοποιούσαν για να φτιάχνουν χαράκια (πάσσαλους για τα φασόλια) , τσατάλια (για να υποβαστάζουν καρποφώρα δέντρα) , χουλιάρια κλπ.

- κουφόξυλον . Κουφοξυλιά . Τα λουλούδια του ήταν λευκά καιμε αυτά κάνανε τσάι για τους αρρώστους

- λεβόρ, ο  Ελλέβορος . Είναι πικρό , γι αυτό και λένε πικρόν άμον λεβόρ . Από τους καρπούς του γίνεται και οινόπνευμα , που δηλητηριάζει όταν η απόσταξη δεν είναι διπλή. Επίσης από τον καρπό του φτιάχναν και γιατρικό για τη διάρροια (
χάλαμαν τη κοιλίας) 

- λουτούδ ,  αλευρίτα

- μασούρα , η αγριοτριανταφυλλιά . Πϊστευαν ότι αν χτυπούσαν μια αγελάδα με βέργα από μασούρα ή αν αυτή φάει μεγάλη ποσότητα μασούρας  , θα τσιλτέβ αίμαν. Μετά την ανθοφορία της , τον ΄΄καρπό΄΄  της τον ξέραιναν  και τον έκαναν τσάι , το οποίο το έπιναν ως γιατρικό σε μικρές δόσεις γιατί θθεωρούνταν πολύ δυνατό. Το αφέψημα αυτό πίστευαν ότι έκανε καλό στα νεφρά (πότσκας ρ.λ)

- οξέα , η οξυά . Τον καρπό της τον καβούρντιζαν , εγαβούρευαν τον  , και τον έτρωγαν άμον σίμισκας (όπως τρώνε τα σπόρια). Επίσης από το ξύλο ττης έφτιαχναν στελία (στυλιάρια) για τα εργαλεία τους

- οστρέα ή ιστρίτς,

- πιαλίτ,
η δρυς ή βελανιδιά

- σαρματσούχ , ο κισσός. Το ξύλο του φημίζεται και ως καλό για την κατασκευή λύρας.

-- σπεντάμ, η σφένδαμνος σπεντάμ ντ' εσαριλιάευες και εξύουσαν τα φύλλας

-  στιφίδ , θάμνος με μελανί λουλούδια , φυτρώνει σε κατωφέρειες και άγονα μέρη

τεβόρ , λευκή ελάτη

-  τίσπουταχ , το δεσποτάκι

-  τσιφίν , η αζαλέα η ποντική . Από το νέκταρ των άνθεων του φυτού αυτού, παράγεται το παλαλόν μελ. Για εκείνον που μεθούσε έλεγαν
ετσιφινώθεν

τσαμ , το πεύκο

τσίκαρι , θάμνος που τις βέργες του τις χρησιμοποιούσαν ως χαράκια (τσιπούχα) για την στήριξη των φασολιών. Το ξύλο του είναι ανθεκτικό και δεν σαπίζει εύκολα

- τσιμσίρ ή σιμσίρ , το πυξάρι

- τσουρανέα , θάμνος με σκληρά αγκάθια τον οποίο τον χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή μεγάλης σκούπας που σκούπιζαν τους εξωτερικούς χώρους (τσουχαβέλ , τσατσοφόρκαλον)

φτελίδ , συν. κάραγατς (η φτελιά)

 

Αγροχόρταρια

 

- αβλούκ

συνεχίζεται....