Εδώ ακούτε ποντιακή μουσική


Joomla Slide Menu by DART Creations
Facebook Share
Share on facebook

 

 

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΣΑΝΤΕΪΚΟ ΑΝΤΑΡΤΙΚΟ

 Αφοί Τριανταφυλλίδη , αντάρτες από το Πινιατάντων Τα γεγονότα της Σαντάς από την Ρωσική κατοχή το 1916 και μέχρι την καταστροφή της Επτακώμου ορεινής πολιτείας στα 1921 είναι λίγο πολύ καταγεγραμμένα από πρόσωπα της πρώτης γενιάς , κυρίως από το Μιλτιάδη Νυμφόπουλο , τον Στάθη Αθανασιάδη , τον Ευριπίδη Χειμωνίδη , τον Κωνσταντίνο Κουρτίδη αλλά και άλλους . Ο καθένας από τη σκοπιά του αλλά όχι πάντοτε χωρίς σκοπιμότητα εκθέτει τα γεγονότα . Φυσικά η σκοπιμότητα στη συγγραφή έρχεται σε αντίθεση με τις αρχές της σοβαρής ιστορίας , αλλά ας μην ξεχνούμε ότι η ιστορία γράφεται πάντοτε ανάλογα με τις αντιλήψεις του γράφοντος με κυρίαρχο χαρακτηριστικό συνήθως την υποκειμενικότητα . Όσο για τους Σανταίους  ΄΄ιστορικούς΄΄ περισσότερο ως απλούς καταγραφείς μπορούμε να τους χαρακτηρίσουμε και όχι τόσο ως επιστήμονες ιστορικούς . Ούτε εγώ προσωπικά διεκδικώ τον τίτλο αυτό .

Ωστόσο διαβάζοντας τις περιγραφές και τις καταγραφές για το αντάρτικο της Σαντάς , ο απλός αναγνώστης δεν μπορεί παρά να μην προβληματίζεται μέχρι τουλάχιστον να δοθεί η αυθεντική ερμηνεία και εκδοχή των γεγονότων από τον επιστήμονα - ιστορικό του μέλλοντος.

Υπάρχουν πραγματικά περιστατικά που από τον κάθε συγγραφέα εμφανίζονται διαφορετικά , όπως και από τον καθένα διαφορετικά ερμηνεύονται τα αίτια και τα αποτελέσματα του ιστορικού φαινομένου που συνηθίζουμε να το ονομάζουμε ΑΝΤΑΡΤΙΚΟ ΤΗΣ ΣΑΝΤΑΣ .

 

Οι προσωπικές μου παρατηρήσεις δεν έχουν ως αφετηρία κάποιες προσωπικές εμπειρίες αφηγήσεων προσώπων της πρώτης γενιάς που έζησαν τα γεγονότα , καθώς ο γράφων δεν έζησε τα πρόσωπα αυτά , το μεν γιατί  αυτό ηλικιακά ήταν σχεδόν αδύνατο το δε γιατί η προέλευσή μου και το περιβάλλον μου είναι οι Σανταίοι του Αντι-Καυκάσου και για το λόγο αυτό οι άμεσοι πρόγονοί μου δεν έπαιξαν κάποιο ρόλο στα επίμαχα ιστορικά γεγονότα.

Ωστόσο η αδυναμία αυτή μπορεί να εκληφθεί και ως πλεονέκτημα καθώς μπορώ να πω ότι προσπαθώ να αντιμετωπίσω τα γεγονότα χωρίς καμιά προκατάληψη και προσωπική , συγγενική ή τοπική δέσμευση . Πηγές λοιπόν της προσωπικής μου  ερμηνείας και παρατήρησης είναι τονίζω αποκλειστικά η λογική  , η βιβλιογραφία  και οι συνεντεύξεις ανθρώπων που έχουν άποψη για τα γεγονότα έστω και από δεύτερο χέρι . Περαιτέρω η επιτόπια έρευνα στους χώρους που διαδραματίσθηκαν τα γεγονότα σε συνδυασμό με τις απόψεις των Τούρκων για τους Σανταίους , με βοήθησαν αρκετά στην έρευνα μου .

 

Για λόγους κατάταξης της ύλης και καλύτερης κατανόησης των γεγονότων παραθέτω σχετικό χρονολογικό πίνακα των κυριοτέρων γεγονότων του Αντάρτικου της Σαντάς .

Τα κυρίως γεγονότα αρχίζουν μετά από την αποχώρηση των Ρώσων από την περιοχή.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ

15-12-1917 Συγκέντρωση των Σανταίων στου Κοσλαράντων, Εκλογή επιτροπής Άμυνας , ορισμός οπλαρχηγού σε κάθε χωριό με Γενικό Αρχηγό τον Ιωάννη Σπαθάρο.

18-12-1917 , ληστεία Σανταίων στη Σίμωνα . Αποκοπή του δρόμου προς Τραπεζούντα μέσω Σίμωνας (με την κοίτη του Γιάμπουλη)

25-1-1918 Μάχη του Κοπαλάντων. Οι Τούρκοι είχαν δέκα νεκρούς και οι Σανταίοι δύο. Τα Φτελένια μεταφέρονται στην κυρίως Σαντά.

Φεβρουάριος 1918 . Με παρέμβαση του Μητροπολίτη Τραπεζούντος Χρύσανθου στέλνεται στη Σαντά ως τοποτηρητής ο λοχαγός Φαϊκ Μπέης με δέκα στρατιώτες προκειμένου να αποφευχθούν τα αντίποινα και οι βιαιοπραγίες εκατέρωθεν. Την ίδια μέρα φτάνει και ο Ζαχαρίας Γιαμάκ , απεσταλμένος του Μητροπολίτη Ροδοπόλεως Κυρίλλου προτείνοντας στους Σανταίους να υποταχθούν.

19-2-1918. Τριακόσιοι Τούρκοι τσετέδες του Κάλφα και του Αλή Ριζά μπαίνουν στη Σαντά μετά από άδεια του Φαίκ Μπέη. Η ενορία Τερζάντων παραδίδεται με πρωτόκολλο παράδοσης που υπέγραψε ο Θεοδόσιος Χειμωνίδης. Οι αντάρτες της Σαντάς φεύγουν προς Χαρτωτή – Μαρέτεν.

25-2-1918 αψιμαχία των Τούρκων με τους αντάρτες στη θέση Άσπρα Καπάνια

Έρχεται στη Σαντά ο αξιωματικός της τουρκικής χωροφυλακής Ισμαήλ Χακού , ο οποίος διώχνει τους τσέτες και κάνει ενέργειες για να παραδοθούν οι αντάρτες. Αυτοί επιστρέφουν και φαινομενικά παραδίδουν τα όπλα τους.

Μεγάλη Τετάρτη 1918 , τρεις γυναίκες της οικογένειας των Κουρτιδαίων και οκτώ άντρες φονεύονται από ατάκτους Τούρκους στη θέση Κιμισλή.

Τον Ιούλιο 1918 φεύγει ο Ισμαήλ Χακού και αντικαθίσταται από τον Μουσταφά εφέντη .Οι Τούρκοι έχουν αποθρασυνθεί

Αύγουστος 1918. Ο Σείτ Αγάς εμφανίζεται στον Μουσταφά εφέντη και καταγγέλλει ότι ο Ευκλείδης Κουρτίδης μαζί με τον αδερφό του Κωνσταντίνο και τον Ιωάννη Κάτσο του είχαν κλέψει κατά τη Ρωσική κατοχή 150 πρόβατα , και απαιτεί να του επιστραφούν. Μπροστά στο αδιέξοδο ο Ευκλείδης βγαίνει στο «κλαρί»

Οκτώβριος 1918 , Ισπανική γρίπη (Σπάνκα)

27-10-1018 φονεύεται ο Γαβριήλ Πασαλίδης στην Κολόσια

Μάρτιος 1919 οι Κολοσέτ ληστεύουν Σανταίους. Στη Σίμωνα οι Τούρκοι σκοτώνουν τέσσερις Σανταίους. Η Κυβέρνηση δίνει γενική αμνηστία.

Μάιος 1919. Σκοτώνουν στο Πουρούν την Ουρανία Πηλείδη. Καταπλέει στην Τραπεζούντα το αντιτορπιλικό «Βέλος»

Ιούνιος 1919. Οι Σανταίοι ληστεύουν στο Κωφολείβαδο 50 Τούρκους και σκοτώνουν τον πατέρα του Κάλφα. Συνάντηση των ανταρτών με αντιπροσωπεία Τούρκων στη Σουμελά με θέμα την παράδοση.

Άνοιξη 1919 . Ίδρυση στο Βατούμ του σωματείου ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΣΑΝΤΑΙΩΝ

10-9-1919 .Συμπλοκή στη θέση Κιμισλή. Σκοτώνεται ο Νικόλαος Τσιρίπ.

Ληστείες , φόνοι , αποσπάσματα μέχρι και τον Ιούνιο 1920

Ιούλιος 1920. Πιέσεις στους κατοίκους να πείσουν τους αντάρτες να παραδοθούν.

Αύγουστος 1920 συνάντηση αντιπροσωπείας των ανταρτών στη Λιβερά με τον αρχηγό της Τουρκικής χωροφυλακής (Τσανταρμά Κουμαντάν) με θέμα την παράδοση. Κοινή διασκέδαση στο Τσεβιζλίκ.

Δεκέμβριος 1920 διαταγή στρατολογίας των Χριστιανών.

1921. Οι Τούρκοι οργανώνουν φυλάκιο στο Τάσκιοπρί για να ελέγχουν την τροφοδοσία της Σαντάς.

Μάρτιος 1921. Συνέρχονται αντιπρόσωποι των ενοριών και αποφασίζουν  να πληρώνουν κάθε αντάρτη 10 παγκανότες το μήνα για να μην παρενοχλούν τους Τούρκους ! Ως καρτιάνους των παρχαριών….

Μάρτιος 1921. Οι αντάρτες παραβαίνουν τη συμφωνία και ληστεύουν Τούρκους στο Κωφολείβαδο . (βλ. Ιωάννης Κουφατσιής Ισχανάντων και Κώστας Χειμωνίδης Κοσλαράντων, πληροφοριοδότες των ανταρτών). Αναγκαστική φορολογία των Σανταίων από τους αντάρτες. Φόνος του Αλέξη Τσαρτσή.

Η Σαντά γίνεται καταφύγιο διωκομένων.

Τέλη Ιουλίου. Έρχεται κάποιος χιλίαρχος με καβαλάρηδες και λέει ότι η Σαντά θα ισοπεδωθεί γιατί φιλοξενεί φυγόστρατους. Οι νέοι κρύβονται στα δάση.

Αύγουστος 1921. Φεύγουν οι χωροφύλακες του σταθμού.

3 Σεπτεμβρίου 1921. Έρχεται ο Ι Δοξόπουλος από τη Γαλίανα με μερικούς στρατιώτες και λέει να ετοιμασθούν οι νέοι για στρατολογία, αλλιώς οι Τούρκοι θα καταστρέψουν τη Σαντά.

4/9/1921. Αποφασίσθηκε να σταλούν 60 στρατιώτες.

5/9/1921 . Από Κιμισλί και από Γαζουχλού έρχονται στρατιώτες μαζί με το μέραρχο. Αρκετοί φεύγουν στο δάσος

7/9/1921. Μάζεψαν τους στρατιώτες των 6 ενοριών και τους έκλεισαν στην εκκλησία Ισχανάντων

8/9/1921. Μαζεύουν τα γυναικόπαιδα στην εκκλησία

9/9/1921. Συνάντηση των ανταρτών με απεσταλμένο του μεράρχου

9/9/1921 νύχτα . Μάχη της Μάγαρας.

10/10/1921. Εκτοπίζονται οι 6 ενορίες πλην Πιστοφάντων (Χρίστος Βατίκ)

 

 

Το πρώτο θέμα που απασχολεί τους συγγραφείς μας είναι το πώς και γιατί ξεκίνησε το αντάρτικο της Σαντάς; Το δεύτερο είναι πώς οργανώθηκε και πώς εξελίχθηκε στρατιωτικά . Και το τρίτο και σημαντικότερο είναι αν υπάρχει ευθύνη των ανταρτών στην καταστροφή της Σαντάς ;

Ας ξεκινήσουμε από το πρώτο θέμα .

 

ΓΕΝΕΣΙΟΥΡΓΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΤΟΥ ΑΝΤΑΡΤΙΚΟΥ ΤΗΣ ΣΑΝΤΑΣ

 

Στο ερώτημα πώς και γιατί ξεκίνησε το αντάρτικο της Σαντάς ο Μιλτιάδης Νυμφόπουλος λέει τα εξής : Ο αρχηγός των ανταρτών Σάντας Ευκλείδης Κουρτίδης κατά τη Ρωσική κατοχή κατήρτισε ανταρτική ομάδα από συγγενείς και φίλους χωρίς να βγει στο κλαρί , και με την ομάδα του αυτή κατέβαινε επιδεικτικά στα κοντινά τουρκοχώρια , όπου κακομεταχειρίζονταν τους Τούρκους . Τα ίδια έκαμαν και οι Τσιριπάντ στο χωριό Δίρχα όπου τρομοκράτησαν τον τούρκικο πληθυσμό του χωριού . Ύστερα ο Ευκλείδης με το ίδιο αγέρωχο ύφος κατέβαινε στα χωριά της Γεμουράς . Εκεί σε ένα χωριό λογομάχησε με ένα μολά και τον καβαλίκεψε . Ο Ευκλείδης μαζί με τον Γεώργιο Πηλείδη ζήτησαν να καταταχθούν στην Ρωσική χωροφυλακή γιατί συμπαθούσαν την ομόδοξη Ρωσία και το πέτυχαν. Αυτοί και οι δύο τους έδρασαν εθνικώς κατά την κατοχή μαζί με άλλους δύο υπαξιωματικούς της χωροφυλακής , τον Άγγελο Παρμαξούς και τον Παντελή Παστιανίδη. Κατά τον Ιούνιο του 1917 Τούρκοι κτηνοτρόφοι διέσχισαν με τα κοπάδια τους τα βουνά της Σάντας για να εγκατασταθούν στα παρχάρια του Μετσίτ. Τους παρακολούθησαν τότε πολλοί οπλισμένοι Αρμένιοι της Γεμουράς και τους άρπαξαν κοντά στο Τσαρτακλή 150 πρόβατα του Σείτ αγά , του πλέον φανατικού εχθρού των Σανταίων . Ο Σείτ αγάς , ο φίλος του Σουλεϊμάν Κάλφας και μερικού αγάδες της Γεμουράς υποψιάσθηκαν ως υποκινητήν της κλεψιάς αυτής τον Ευκλείδη και διεμαρτυρήθησαν στους άλλους Σανταίους υπαξιωματικούς της χωροφυλακής (Μ. Νυμφόπουλος ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΑΝΤΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ – Δράμα 1953, σελ. 318 )

 

Για το ίδιο θέμα ο Ευριπίδης Χειμωνίδης λέει ΄΄κατά τα τέλη του 1917 οι Τούρκοι ανακατέλαβαν τις επαρχίες του Πόντου που είχαν χάσει στα 1915 και μάλιστα αμαχητί , διότι ο ρωσικός στρατός προσχώρησε στον κομμουνισμό και πέταξε τα όπλα…..(Στη Σάντα) η αποχώρηση των Ρώσων είχε φτάσει σαν μακρινός , ακαθόριστος αντίλαλος , μαζί με τον ενθουσιαστικό μύθο της οργάνωσης στρατού του Καυκάσου , που θα εμπόδιζε τάχα την επάνοδο της τουρκικής διοικήσεως. Στο μεταξύ οι Τούρκοι των γειτονικών χωριών , καλά πληροφορημένοι για την κατάσταση ενόμισαν , ότι έφτασε πια η ποθητή ημέρα του αφανισμού της Σάντας . Συγκέντρωσαν λοιπόν τις δυνάμεις τους και σχεδίαζαν μία τελειωτική επίθεση εναντίον των μισητών γειτόνων , τους οποίους όμως ποτέ δεν είχαν πάψει να φοβούνται…… Τον Δεκέμβριο του 1917 συνεκλήθη γενική συνέλευση των προυχόντων , κατά την οποία , έπειτα από τριήμερες συζητήσεις απεφασίσθη η προβολή αντιστάσεως εναντίον οιασδήποτε επιδρομής και εξελέγη πενταμελής επιτροπή αγώνος , όπως την ονόμασαν με πείρα και σύνεση . Η επιτροπή αυτή ανέλαβε την πολιτική διοίκηση , σαν να λέμε , και τον γενικό χειρισμό της καταστάσεως , με πρόεδρο τον Θεοδόσιον Χειμωνίδην (Κοσλαράντων), γραμματέα τον Ιωάννην Κουφατζήν (Ισχανάντων) , ταμίαν τον Ισαάκ Κούρτογλου (Ισχανάντων) και συμβούλους τους Αβρ. Καλαϊτζίδην (Ζουρνατσάντων) και Χρήστον Σεβαστίδην (Πιστοφάντων).

Παράλληλα εξελέγησαν και οι οπλαρχηγοί από κάθε χωριό που ήσαν υπέυθυνοι για την ενεργόν αμυντική οργάνωση της Σάντας . Γενικός οπλαρχηγός εξελέγη ο Ιωάννης Σπαθάρος (από την ενορία Τερζάντων) , με βοηθούς οπλαρχηγούς κατά χωρία τους Κων. και Ευκλείδην Κουρτίδη (Ισχανάντων) , Ιω. Τριανταφυλλίδην (Πινατάντων), Ιωαν. Ζαχαριάδην (Τερζάντων) , Ιωαν. Ορφανίδην (Κοσλαράντων) , Αβρ. Καλαϊτζίδην (Ζουρνατσάντων) και Χ. Σεβαστίδην (Πιστοφάντων). (Ευριπίδης Χειμωνίδης (Προσωπικά ενθυμήμτα Ευριπίδη Φιλ. Χειμωνίδη ανατύπωσις εκ της εφημερίδος Ελληνικός Βορράς 1961 , ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΣΑΝΤΑΣ εκδ. 1972 σελ. 154, 155)

Επίσης κατά τον Ματθαίο Λαζαρίδη ΄΄η οπισθοχώρηση των Ρωσικών στρατευμάτων από τον Πόντο μετά την Ρωσική Επανάσταση το 1917 και η αναρχία και το χάος που επικράτησε , κυρίως στην ύπαιθρο , ήταν η αιτία που οι Τούρκοι έγιναν πολύ πιο ενοχλητικοί και σκληροί . Μέρα μεσημέρι μπαίνανε στα σπίτια των Ελληνοποντίων και ζητούσαν ότι ήθελαν ακόμη και γυναίκες , με την απειλή των όπλων τους , με ξυλοδαρμούς . Σε μερικές περιπτώσεις σκότωναν και λεηλατούσαν . Αυτή η κατάσταση επικρατούσε στον Πόντο και στα γύρω της Σάντας χωριά , οπότε οι Σανταίοι , έπειτα από σύσκεψη , αποφάσισαν να οπλιστούν και να φυλάγουν τα χωριά τους από τους άτακτους αυτούς ληστές (τσετέδες) . Ορίσθηκαν οπλαρχηγοί σε κάθε χωριό και γενικός αρχηγός το τολμηρό παλικάρι από το Τερζάντων Γιάννης Σπαθάρος . Έτσι άρχισε η άμυνα της Επτάκωμης Σάντας ….΄΄ (Συμβολή στη γνωριμία της ηρωϊκής Σάντας του Πόντου και των Σανταίων εκδ. Κυριακίδη 1986 σελ. 30)

 Σύμφωνα με τον Ανδρέα Σπυράντη ΄΄όπως αναφέραμεν η ακμή της Σαντάς ήρχισεν να κάμπτεται με την οπισθοχώρησιν των Ρωσσικών στρατευμάτων κατοχής ….Μετά την επικράτησιν του Κεμαλικού κινήματος , και της κάμψεως της Ελληνικής εις μΙκράν Ασίαν εκστρατείας , αι Τουρκικαί αρχαί έλαβον την απόφασιν να εξουδετερώσουν και την οργανωμένην ως ενόμιζον , ένοπολον στάσιν των Σανταίων …΄΄ (Συμβολή εις τα λαογραφικά της Σαντάς του Πόντου εκδ. Κυριακίδη 1990 σελ. 92)

 συνεχίζεται ...

Καπέταν Ευκλείδης Κουρτίδης (Κίρτογλης) 1882-1923Από αριστερά : Στέφανος Σπυριδόπουλος , αντάρτης (1884-1947), Δαμιανός Τσιριπίδης (1882-1923), Μιχαήλ Λιανίδης (1882-1945)Νέα Σάντα Κιλκίς 1954. Από αριστερά : Όρθιοι , Κωνσταντίνος Σωτηρόπουλος , Χριστόφορος Αγγελίδης, Χαράλαμπος Λαζαρίδης (Χορόζ). Καθήμενοι : Γεώργιος Πηλείδης (Πηλιάς) , Στέφανος Στεφανίδης , Χαλίλ Ουζούν Αλί Ογλού, Νικόλαος Σωτηρόπουλος.